Habari tena, mpendwa wangu, tuanze na nambari: sabini na tano asilimia. Hiyo ni takriban kiasi gani cha idadi ya watu wa Kenya walio chini ya miaka 35, ambayo ina maana kwamba iwe vichwa vya habari vinazungumzia "vijana" au "uchumi," kwa kiasi kikubwa wanazungumzia watu hao waleule. Vijana.
Watapeli hawahitaji kuwa na akili sana. Wanachohitaji tu ni wewe kuwa na haraka, wasiwasi, au msisimko mkubwa. Ni kama vile mtu anayekuambia, ndani ya siku 3 tu tangu mkutane, kwamba wewe ndiye upendo wa maisha yake... Je, ni mapema mno? Sawa... Hizi hapa ni mbinu wanazotumia mara nyingi, na jinsi ya kukabiliana na kila moja.
1. Mbinu ya "kurejesha pesa zilizotumwa kimakosa"
Unapokea ujumbe wa uongo unaoonekana kama uthibitisho wa M-Pesa, ukifuatiwa na ombi la kurudisha pesa hizo. Mara nyingi, ujumbe huo ni wa kugushi, na hakuna pesa zilizowahi kuingia kwenye akaunti yako. Angalia ujumbe huo tena... Hauandikwi "MPESA". Badala yake, unaonyesha namba usiyoifahamu.
Cha kufanya: Usiuamini ujumbe huo wa SMS. Angalia salio lako halisi la M-Pesa au taarifa ya miamala. Ikiwa hakuna pesa zilizoingia, basi hakuna cha kurudisha. Usikubali kushinikizwa kuchukua hatua haraka. Waache wasubiri kwa uvumilivu.
2. Mpigaji simu anayejifanya anatoka benki yako
Mtu anapiga simu akidai anatoka "benki," "idara ya mikopo," au "huduma kwa wateja." Wanasema akaunti yako ina tatizo na kukuomba namba yako ya siri (PIN), namba ya muda ya uthibitisho (OTP), au namba ya kitambulisho chako ili "kukuthibitisha."
Kumbuka: Wafanyakazi wa Caritas MFB hawatawahi kukuomba namba yako ya siri (PIN), nenosiri, au OTP—iwe kwa simu, SMS, WhatsApp, au ana kwa ana. Ikiwa mtu atakuomba taarifa hizi, kata simu mara moja. Kisha, tupigie kwa kutumia namba zetu rasmi (020 5151 500 au 0791 810 810 au 0729 986 331).
3. Programu (apps) za mikopo za uongo na ahadi za "idhinisho la papo hapo"
Baadhi ya programu huahidi mikopo ya haraka bila kuuliza maswali yoyote. Kisha, hutoza ada kubwa, huchukua orodha ya anwani (contacts) kwenye simu yako na kuanza kukusumbua; au wakati mwingine huchukua tu "ada ya usindikaji" na kutoweka kabisa. (Hapa tunazungumzia ruhusa unazotoa kwa programu kufikia anwani, picha, na taarifa nyingine kwenye simu yako).
Cha kufanya: Usilipe ada yoyote ili kupata mkopo. Kabla ya kukopa, hakikisha kuwa mtoa mkopo ana leseni halali. Benki Kuu ya Kenya huchapisha orodha ya watoa huduma za mikopo ya kidijitali walioidhinishwa kwenye tovuti yake. Katika nyakati ngumu, watu hulazimika kuchukua hatua za dharura; hata hivyo, kuna watu wanaojitahidi kuhakikisha huingii kwenye mtego wa mkopo mbaya. Zingatia hilo.
4. Viungo (links) vinavyoonekana kuwa sahihi lakini si sahihi
Unapokea ujumbe mfupi au ujumbe wa WhatsApp unaodai kuwa umeshinda zawadi, umekidhi vigezo vya kupata mkopo, au unahitaji "kusasisha taarifa zako" kupitia kiungo fulani. Tovuti hiyo inaonekana kuwa ya kuaminika, lakini imeundwa mahususi ili kuiba taarifa zako za kuingia kwenye mfumo au maelezo ya kadi yako.
Cha kufanya: USIBONYEZE viungo (links) kutoka kwa watumaji usiowajua. Ikiwa huna uhakika, andika anwani ya tovuti yetu rasmi wewe mwenyewe badala ya kubonyeza kiungo. Kwa kweli, usibonyeze kiungo chochote kinachoonekana kuwa cha kutilia shaka.
5. Mipango ya uwekezaji na ajira
"Ongeza pesa zako mara mbili ndani ya siku 7." "Lipa KSh 2,000 ili kupata nafasi ya kazi." (Hapa unaweza kutoa ishara ya kutokuamini). Ikiwa jambo linaonekana zuri mno kiasi cha kutokuwa la kweli, basi kwa hakika si la kweli.
Orodha ya haraka ya mambo ya kuzingatia kwa usalama wako
• Kamwe usimpe mtu yeyote nambari yako ya siri (PIN), nambari ya muda ya uthibitisho (OTP), au nenosiri—hata kama mtu huyo anadai kufanya kazi kwetu.
• Tuliza akili kabla ya kufanya malipo. Matapeli hujaribu kukufanya uharakishe. Taasisi halali hazikushinikizi; zinaweza kusubiri kwa uvumilivu.
• Thibitisha kwa njia nyingine. Kata simu, kisha piga tena ukitumia nambari uliyopata mwenyewe. Tovuti yetu ina taarifa zetu zote za mawasiliano. Utafutaji wa haraka kwenye Google utakupa taarifa unazohitaji.
• Chunguza kabla ya kukopa. Hakikisha mkopeshaji ana leseni. Benki Kuu ya Kenya (CBK) ipo kwa ajili yako na yangu.
• Linda simu yako kwa kuweka kufuli ya skrini (screen lock), na ripoti mara moja ikiwa kadi yako ya SIM imepotea.
Ikiwa tayari imeshatokea
Chukua hatua haraka. Wasiliana na kampuni yako ya simu au benki mara moja, na uripoti nambari iliyohusika. Wateja wa Safaricom wanaweza kutuma ujumbe mfupi (SMS) wa utapeli kwenda nambari 333, kupiga simu 100, au kupiga *100#. Unaweza pia kutuarifu kwa kupiga 020 5151 500, 0791 810 810, au 0729 986 331, nasi tutakuelekeza hatua za kuchukua.
Neno la mwisho
Kuweka pesa zako salama hakumaanishi kuwa na wasiwasi au kuwashuku watu wote. Inamaanisha tu kutulia kwa sekunde kumi kabla ya kuchukua hatua yoyote. Katika Caritas MFB, tunataka akiba yako uliyoisotea kwa jasho ibaki mahali sahihi: kwako… lakini ruhusu sisi tukuhifadhishe.
Je, umepokea ujumbe unaotia shaka hivi karibuni? Washirikishe rafiki au ndugu ambao huenda hawajui dalili za hatari hiyo. Ujumbe mmoja wa onyo unaoweza kusambazwa unaweza kuokoa akiba ya mtu.
Kwaheri!