Hali ya kupokea hati ya malipo ya mshahara kila mwezi imekuwa chanzo cha wasiwasi unaoongezeka miongoni mwa wafanyakazi wengi nchini Kenya. Kutokana na mchanganyiko wa Ushuru wa Nyumba wa 1.5%, makato ya 2.75% kwa ajili ya Mfuko wa Bima ya Afya ya Jamii (SHIF), na viwango vya Kodi ya Mapato (PAYE) vinavyofikia hadi 35%, kipato halisi kinachobaki mikononi mwa mfanyakazi kinaendelea kupungua. Kwa uhalisia, uwezo wa wafanyakazi kununua bidhaa na huduma umepungua kwa zaidi ya 10% katika miaka ya hivi karibuni, huku kasi ya mfumuko wa bei ikiwa kubwa kuliko ongezeko la mshahara halisi.
Kwa kutambua shinikizo hili la kimfumo, Chama cha Mabenki nchini Kenya (KBA), kikiongozwa na Afisa Mtendaji Mkuu Raimond Molenje, kimewasilisha rasmi kwa Hazina ya Taifa pendekezo la kimkakati la kurekebisha sera ya kodi. Chombo hiki, ambacho ni mwamvuli wa mabenki ya biashara yenye leseni, kinaihimiza serikali kuweka kikomo cha juu cha kodi ya mapato ya kibinafsi (PAYE) kwa asilimia 30, na kuinua kiwango cha mapato kisichotozwa kodi hadi KES 30,000.
Pendekezo la KBA la Kurekebisha Muundo wa Kodi
Lengo kuu la pendekezo hili ni kuoanisha viwango vya kodi ya mapato ya kibinafsi na kiwango sanifu cha kodi ya makampuni cha asilimia 30, ili kuleta uwiano wa kifedha kati ya mapato ya watu binafsi na yale ya biashara.
Kiwango cha Mapato Kiwango cha PAYE Kinachopendekezwa Athari Ikilinganishwa na Hali ya Sasa
Hadi KES 30,000 0% Kiwango kisichotozwa kodi kimepanuliwa (kwa sasa kodi huanza kutozwa mapato yanayozidi KES 24,000)
KES 30,001 – KES 50,000 15% Punguzo kutoka viwango vilivyofikia hadi 25%
KES 50,001 – KES 100,000 20% Punguzo kutoka viwango vilivyofikia hadi 30%
KES 100,001 – KES 400,000 25% Punguzo kutoka viwango vilivyofikia hadi 32.5%
Zaidi ya KES 400,000 30% Kikomo thabiti, kikishushwa kutoka kiwango cha juu cha 35%
Mantiki ya Kiuchumi kwa Ngazi ya Taifa: Kusawazisha Mapato Yanayoweza Kutumika na Mapato ya Serikali
Swali la kawaida la kisera hujitokeza: je, kupunguza viwango vya kodi ya mapato kutasababisha upungufu katika ukusanyaji wa mapato ya umma? KBA inaelezea njia nne za kiuchumi zinazoonyesha jinsi unafuu wa kodi ya mapato unavyoweza kuchochea shughuli pana za kiuchumi:
• Kuchochea Mahitaji ya Jumla: Kuongezeka kwa mapato yanayoweza kutumika kunasababisha kaya kuongeza matumizi katika biashara ndogo na za kati (MSMEs) za ndani—ziwe rasmi au zisizo rasmi—jambo linalosaidia mtiririko wa fedha katika biashara hizo na kukuza ajira za ndani.
• Kupunguza Mikopo Isiyolipika (NPLs): Kuboreka kwa mtiririko wa fedha kunapunguza shinikizo la madeni kwa kaya, na hivyo kupunguza hatari ya kushindwa kulipa mikopo, ikiwemo mikopo ya nyumba, mikopo ya matumizi, na mikopo ya kibinafsi. • Kupanua Msingi Rasmi wa Ushuru: Kupunguza mzigo wa kodi hupunguza motisha ya kuepuka kodi, kuhimiza kufuata sheria na ushiriki rasmi wa wafanyakazi.
• Kusawazisha Mapato kupitia Ushuru wa Matumizi: Kupungua kwa ukusanyaji wa kodi ya mapato ya moja kwa moja hupunguzwa na mapato ya juu ya kodi yasiyo ya moja kwa moja, kwani matumizi ya watumiaji yanaongeza moja kwa moja ukusanyaji wa VAT na ushuru wa bidhaa.
"Wafanyakazi wanapochukua malipo zaidi nyumbani, hutumia zaidi, huweka akiba zaidi, na kuwekeza zaidi. Hii huimarisha uchumi mzima na hatimaye huongeza mapato ya serikali."
Raimond Molenje, Mkurugenzi Mtendaji, Chama cha Mabenki ya Kenya
Ushauri wa Fairy: Jinsi ya Kulinda Malipo Yako Hivi Sasa 💡
Tunaposubiri marekebisho ya sera, huna haja ya kuruhusu mfumuko wa bei kula malipo yako ya kwenda nayo nyumbani:
1. Punguza Gharama za Huduma ya Madeni: Deni lisilo na dhamana ya riba kubwa hula mapato yanayoweza kutumika. Unganisha mikopo iliyopo katika chaguzi zinazoweza kudhibitiwa kama vile {Akaunti ya Mishahara ya Caritas & Advance} au {Mkopo wa Malipo ya Kuachiliwa} wa bei nafuu ili kupunguza malipo yako ya kila mwezi.
2. Jenga Bafa: Weka ziada ndogo katika mfuko wa dharura kupitia {Caritas Mobile Banking (*810#)} ili gharama zisizotarajiwa zisikulazimishe kukopa kwa hofu.
Hoja Muhimu
Ikiwa Hazina ya Taifa itakubali mapendekezo ya KBA kwa ajili ya mfumo wa fedha wa kipindi kijacho, wafanyakazi katika sekta rasmi wanaweza kuona ongezeko la moja kwa moja katika mapato yao halisi (kiasi wanachopokea mikononi). Marekebisho haya yatatoa uwezo muhimu wa kujikinga—kwa ajili ya fedha za dharura za kaya, uwekezaji wa muda mrefu, na gharama za msingi za maisha ya kila siku.
Wako,
Mshauri Wako wa Masuala ya Fedha